บทที่ 13 ดวงดาวกับชีวิต

กลุ่มดาวจักรราศี 

ในเวลา 1 ปีที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ เราที่อยู่บนโลกจะสังเกตเห็นดวงอาทิตย์เคลื่อนที่ผ่านกลุ่มดาว 12 กลุ่มบนท้องฟ้า เรียกว่ากลุ่มดาวจักรราศี ซึ่งใช้เรียกชื่อเดือนทั้ง 12 ด้วย (แต่ปัจจุบันสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล (International Astronomical Union, IAU) ที่ได้แบ่งเขตกลุ่มดาวเป็นสากลทำให้มีกลุ่มดาว 13 กลุ่มที่ดวงอาทิตย์เคลื่อนที่ผ่าน)

กลุ่มดาวจักรราศี ได้แก่ กลุ่มดาวแกะ-ราศีเมษ, กลุ่มดาววัว-ราศีพฤกษก, กลุ่มดาวคนคู่-ราศีมิถุน, กลุ่มดาวปู-ราศีกรกฏ, กลุ่มดาวสิงโต-ราศีสิงห์, กลุ่มดาวหญิงสาว-ราศีกันย์, กลุ่มดาวคันชั่ง-ราศีตุล, กลุ่มดาวแมงป่อง-ราศีพิจิก, กลุ่มดาวคนยิงธนู-ราศีธนู, กลุ่มดาวมกร(แพะทะเล)-ราศีมกร, กลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ-ราศีกุมภ์ และกลุ่มดาวปลา-ราศีมีน

การสังเกตตําเเหน่งของดาวฤกษ์

ดาวเคราะห์อยู่ใกล้โลกมากกว่าดาวฤกษ์ แสงของดวงอาทิตย์ที่สะท้อนจากดาวเคราะห์จึงมีลักษณะเป็นลำแสงที่มีขนาดกว้างกว่า ส่งผลให้เห็นรูปร่างของดาวเคราะห์เมื่อสังเกตผ่านกล้องโทรทรรศน์ ลำแสงที่กว้างนี้ ยังทำให้แสงดาวเคราะห์นิ่งกว่าด้วย เราจึงเห็นดาวเคราะห์กระพริบน้อยกว่าดาวฤกษ์

แต่ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับมวลอากาศและตำแหน่งปรากฏของดาวเคราะห์ด้วย หากดาวเคราะห์ปรากฏบริเวณใกล้ขอบฟ้าซึ่งมีความแปรปรวนของชั้นบรรยากาศมากกว่า ก็จะมีโอกาสเห็นการกระพริบได้มากกว่าดาวเคราะห์ที่ปรากฏอยู่กลางศรีษะที่ชั้นบรรยากาศสงบกว่า

เราจะสังเกตการเปลี่ยนตำแหน่งของดาวได้อย่างไร ?

หากเราสังเกตท้องฟ้าทุกคืนที่ตำแหน่งเดียวกันจะพบว่า มีดาวบางดวงเปลี่ยนตำแหน่งปรากฏ แตกต่างจากดาวดวงอื่น ดาวดวงนั้นคือดาวเคราะห์นั่นเอง เนื่องจากดาวเคราะห์อยู่ในระบบสุริยะเช่นเดียวกับโลก ด้วยระยะทางที่ใกล้กว่า ดาวเคราะห์จึงมีตำแหน่งปรากฏไม่คงที่เมื่อเทียบกับดาวฤกษ์ จึงเป็นที่มาของคำว่า Planetes ซึ่งแปลว่า ผู้พเนจร

วิธีการหาดาวเหนือ 

ทรงกลมท้องฟ้าเคลื่อนที่อย่างช้าๆ ตลอดเวลา เราจึงมองเห็นกลุ่มดาวหมุนเวียนเปลี่ยนไปตามวันเวลา และตามฤดูกาล ดังนั้นในการเริ่มต้นสังเกตการณ์ท้องฟ้า เราจะต้องรู้จักตำแหน่งของทิศทั้งสี่เสียก่อน หากไม่มีเข็มทิศเราก็สามารถใช้กลุ่มดาวเป็นประโยชน์ในการบอกทิศได้ โลกหมุนรอบตัวเองจากทิศตะวันตกไปยังทิศตะวันออก ทำให้เรามองเห็นดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และกลุ่มดาวบนท้องฟ้า เคลื่อนที่จากทางตะวันออกไปยังทางตะวันตก ดาวเหนือเป็นดาวดวงเดียวที่ปรากฏอยู่กับที่ ไม่เคลื่อนที่ไปไหน อย่างไรก็ตามดาวเหนือมีความสว่างไม่มาก และอยู่สูงเหนือเส้นขอบฟ้าไม่มาก เมื่อมองดูที่ประเทศไทย

แผนที่ดาว 

การใช้แผนที่ดาว

แผนที่ดาว เป็นแผนที่ที่แสดงลักษณะตำแหน่งของดาวฤกษ์บนท้องฟ้า ซึ่งทำขึ้นเฉพาะท้องถิ่น เพื่อให้สอดคล้องกับละติจูดของผู้สังเกตแนที่ดาว ประกอบด้วย ซองสำหรับใส่แผ่นดาวและมีแผ่นดาว 3 แผ่น แต่ละแผ่นมีสองด้าน แต่ละด้านแทนท้องฟ้าทางซี๊กฟ้าเหนือและซีกฟ้าใต้

แผ่นดาว มี 3 แผ่น แต่ละแผ่นมีข้อมูลดังนี้

1. กลุ่มดาวอยู่ภายในพื้นที่วงกลม แผ่นดาวแต่ละแผ่นมีระดับความยากง่ายแตกต่างกัน จึงควรเลือกให้เหมาะสมกับผู้ใช้
2. วันที่และเดือนที่สังเกตดาว อยู่บริเวณขอบนอกของวงกลม
3. ซีกฟ้าเหนือ หรือซีกฟ้าใต้ อยู่บริเวณขอบนอกสุดของแผ่นดาว

 วิธีใช้แผนที่ดาว

1. เมื่อต้องการสังเกตดาวทางซีกฟ้าเหนือ ให้นำแผ่นดาวด้านซีกฟ้าเหนือ ใส่ลงในซองสำหรับใส่แผ่นดาวด้านทิศเหนือ หรือหากต้องการสังเกตดาวทางด้านซีกฟ้าใต้ ให้นำแผ่นดาวด้านซีกฟ้าใต้ ใส่งในซองสำหรับใส่แผ่นดาวด้านทิศใต้
2. หมุนวันที่และเดือนบนแผ่นดาว ให้ตรงกับเวลาที่เราจะสังเกตดาวบนซองดาว เช่น ต้องการดูดาววันที่ 14 กุมภาพันธ์ เวลา 20.00 น. เราจะหมุนแผ่นดาววันที่ 14 กุมภาพันธ์ ให้ตรงกับเวลา 20.00 น. เราจะสามารถสังเกตกลุ่มดาวบนท้องฟ้าได้ ดังรูป

การใช้ประโยชน์จากกลุ่มดาวฤกษ์

มนุษย์ในสมัยโบราณใช้ประโยชน์จากดาวฤกษ์ และกลุ่มดาวในหลายด้าน ดังนี้

1 การหาทิศ ดาวที่นิยมในการหาทิศ คือ ดาวเหนือ ซึ่งเป็นดาวฤกษ์ที่อยู่ใกล้ขั้วโลกเหนือมากที่สุด อยู่ในกลุ่มดาวหมีเล็ก ดาวเหนือจะอยู่คงที่ส่วนดาวดวงอื่นจะโคจรไปรอบๆ ตามการหมุนรอบตัวเองของโลก ดังนั้นเราจึงใช้ดาวเหนือในการหาทิศได้ กล่าวคือ ถ้าหันหน้าไปทางดาวเหนือนั่นคือทิศเหนือ ด้านขวามือจะเป็นทิศตะวันออก ซ้ายมือจะเป็นทิศตะวันตก และด้านหลังเป็นทิศใต้ ส่วนการหาทิศใต้ เราจะใช้กลุ่มดาวกางเขนใต้ในการหาทิศ คนไทยเรียกกลุ่มดาวกางเขนใต้ว่า ดาวว่าวปักเป้า โดยในฤดูร้อนจะเห็นกลุ่มดาวกางเขนใต้ในกลางดึก แต่ในฤดูฝนจะเห็นในช่วงหัวค่ำ ดาวดวงล่างสุดของดาวกางเขนใต้จะชี้ไปทางทิศใต้ 2 การบอกเวลา
๒. กลุ่มดาวที่ใช้บอกเวลาที่นิยมกันเป็นส่วนใหญ่ก็คือ กลุ่มดาวหมีใหญ่ ซึ่งเป็นกลุ่มดาวที่อยู่ทางซีกโลกเหนือ กลุ่มดาวดังกล่าวนี้คนไทยจิตนาการเป็นรูปจระเข้ จึงเรียกว่า กลุ่มดาวจระเข้ ในตอนหัวค่ำเราจะเห็นด้านหัวของดาวจระเข้ขึ้นมาทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือและเมื่อเวลา 24.00 น. ดาวกลุ่มนี้จะอยู่กลางท้องฟ้าโดยส่วนหัวจะชี้ไปทางทิศเหนือ และเมื่อเวลาใกล้สว่างส่วนหัวจะค่อยๆ ลับขอบฟ้าไปทางทิศตะวันตก เราจึงนิยมใช้กลุ่มดาวหมีใหญ่หรือกลุ่มดาวจระเข้ในการบอกเวลา